Temel Hukuk Kuralları

Temel Hukuk Kuralları konu anlatımı sayfamızda itina ile hazırlanmıştır. Kpss Genel Kültür Genel Yetenek sınavında Vatandaşlık dersi Temel Hukuk Kuralları konusunda her yıl 2 – 3 soru gelmektedir. Konu uzun bir konu olsa da gereksiz ayrıntılara yer vermeden önemli noktalara değinilmiştir. Bu yazımızda aşağıdaki noktalara değineceğiz:

  • Sosyal Hayatı Düzenleyen Kurallar
  • Hukuk Kurallarının Yaptırımları
  • Hukuk Türleri
  • Hukukun Kaynakları
  • Hukukun Dalları
  • Hakkın Türleri
  • Ceza Hukuku
  • Medeni Hukuk
  • Borçlar Hukuku
  • Gerçek Kişiler
  • Tüzel Kişiler

Sosyal Hayatı Düzenleyen Kurallar

  1. Ahlak Kuralları
  2. Görgü Kuralları
  3. Din Kuralları
  4. Hukuk Kuralları

Toplumsal hayatı düzenleyen kurallara uygun davranılmadığında karşılaşılan tepkiye Müeyyide (Yaptırım) denir.

Ahlak Kuralları,Görgü Kuralları ve Din Kuralları Manevi Müeyyideli kurallardır.

Toplumsal hayatı düzenleyen Maddi Müeyyideli kurallara hukuk kuralları adı verilir.

Hukuk Kurallarının Yaptırımları

  1. Ceza
  2. Cebri İcra
  3. Tazminat
  4. Hükümsüzlük
  5. İptal

1.Ceza : Suç niteliği taşıyan davranışlara uygulanan yaptırımlardır.

Ceza Türleri : 

  • Hapis Cezası
  • Para Cezası
  • Meslekten Men Cezası
  • Disiplin Cezası

1982 Anayasasına Göre;

  • Kanunsuz suç ve ceza yoktur.
  • Savaş suçu, insanlık suçu dışında vatandaş suç işlediği gerekçesiyle başka bir ülkeye verilemez.
  • Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla alınabilir.
  • Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılmaz. ( Masumiyet Karinesi)
  • Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez.

2. Cebri İcra : Kanunların emrettiklerini veya mahkeme kararlarını yetirmeyen kişilere, bunların devlet zoruyla yerine getirilmesine denir

3. Tazminat : Haksız fiil ve sözleşmeye aykırılık halinde uygulanır. Maddi ve manevi tazminat şeklinde olabilir. ( Trafik kurallarına uymama)

4. Hükümsüzlük : Bir hukuki işlemin kanunun aradığı şekilde yapılmaması sonucunda oluşan yaptırımlardır. Örnek : Ayırt etme gücü olmayan birisi evlense bile o evlilik Hükümsüz sayılır. 

5. İptal : İdari işlemin mahkeme kararıyla bozulmasına İptal denir.

Hukuk Türleri

  1. Pozitif Hukuk : Bir ülkede bulunan yazılı ve yazısız kuralların tümüne denir. ( Olumlu, Müspet)
  2. Mevzu Hukuk : Bir ülkede yürürlükte bulunan yazılı kuralların tümüne denir.
  3. İdeal Hukuk : Olan değil olması gereken toplum düzenini inceleyen hukuk kurallarıdır.
  4. Tarihi Hukuk : Yürürlükten kalkmış hukuk kurallarıdır.

Hukukun Kaynakları

  1. Yazısız Kaynaklar : Örf ve Adetler
  2. Yardımcı Kaynaklar : İçtihatlar ( Geçmiş Mahkeme Kararları), Doktrinler ( Bilimsel Görüşler)
  3. Yazılı Kaynaklar: Yazılı kaynaklar şu şekildedir;
  • Anayasa
  • Kanun ( TBMM çıkartır )
  • Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) ( Bakanlar Kurulu Çıkartır )
  • M.A.A. ( Milletler Arası Antlaşmalar) ( TBMM uygun bulur Cumhurbaşkanı çıkartır)
  • Tüzük ( Bakanlar Kurulu tarafından Danıştay tarafından denetlenerek çıkartılır)
  • Yönetmelik ( Başbakanlık, Bakanlıklar ve diğer kamu tüzel kişiler. YÖK, ÖSYM, ve Üniversite gibi)

Bazı Önemli Terimler ( Sınavlarda sıkça çıkar)

  • Kanun Boşluğu : Somut olayla ilgili yazılı kaynaklarda hüküm yoksa Kanun Boşluğu olur. Bu durumda örf ve adetlere başvurulur.
  • Hukuk Boşluğu : Yazılı ve yazısız kaynaklarda somut olayla ilgili hüküm yoksa Hukuk Boşluğu oluşur. Bu durumda hakim medeni kanunun 1. maddesini uygular. Yani kendisi kıyas yoluyla hukuk koyar.
  • Kural İçi Boşluk : Kanun koyucunun bilerek ve isteyerek bıraktığı boşluktur. ( Yorum bırakılıyor. Hakimin inisiyatifine bırakılıyor.)
  • Kural Dışı Boşluk : Kanun koyucunun bilmeden ve istemeden bıraktığı boşluktur. Açık ve gerçek boşluk da denir. Kural dışı Boşluk = Kanun Boşluğu
  • Örtülü Boşluk : Bir hükmün olmasına rağmen tatmin edici değilse örtülü boşluk oluşur.

HUKUKUN DALLARI

  1. Kamu Hukuku  ( Devlet – Birey )
  2. Özel Hukuk ( Birey – Birey )
  3. Karma Hukuk ( Birey – Birey fakat devlet müdahale ediyor )

1.Kamu Hukuku : Devlet ile birey arasındaki hukuktur. Devlet üstünlüğü ( ayrıcalığı ) geçerlidir. Kamu Hukukunun alt dalları şunlardır :

  • Anayasa Hukuku
  • İdare Hukuku
  • Ceza Hukuku
  • Yargılama Hukuku
  • İcra ve İflas Hukuku
  • Vergi Hukuku
  • Devletler Genel Hukuku

2. Özel Hukuk :

  • Medeni Hukuk
  • Borçlar Hukuku
  • Ticaret Hukuku
  • Devletler Özel Hukuku ( Devlet arası birey – Türk – Yunan)

3. Karma Hukuk :

  • İş Hukuku
  • Hava Hukuku
  • Bankacılık Hukuku
  • Toprak Hukuku

Ceza Hukukuna Hakim Olan İlkeler

  • Suç ve cezada kanunilik.
  • Kusursuz ceza olmaz.
  • Ceza sorumluluğu şahsidir.
  • Kanunu bilmemek mazeret sayılamaz.
  • Cezalandırmada adalet ve eşitlik.

Vergi Hukukunun 3 Temel İlkesi

  1. Vergide Adalet
  2. Vergide Genellik
  3. Vergide Kanunilik

Medeni Hukukun Alt Dalları 

  1. Kişiler Hukuku
  2. Miras Hukuku
  3. Aile Hukuku
  4. Eşya Hukuku

Medeni Kanunla ilgili Bazı Terimler

  • Karine : Bilinen olgulardan bilinmeyen bir olgunun sonucunun çıkartılmasıdır.
  • Adli Karine : Aksi ispat edilebilen karinelerdir. ( Ölüm, babalık karinesi gibi)
  • Kesin Karine : Aksinin ispatı mümkün olmayan karinelerdir.
  • Vesayet : Kişisel ve mali menfaatlerini koruma ehliyetinden yoksun ve velayet altında olmayan küçüklerle, reşit olmasına rağmen velayet altına alınmamış ancak özel bakım isteyen kişilerin korunması için devlet tarafından teşkilatlandırılmış ferdin bakımı ve temsilini gerçek kişilere tevdi eden bir müessesedir.
  • Vasi : Velayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve mal varlığıyla ilgili tüm menfaatlerini korumak ile hukuki işlemlerde onu temsil etmekle yükümlü kişidir.
  • Kayyum : Belirli işleri görmek veya mal varlığını yönetmek için atanır.
  • İlliyet (nedensellik) Bağı : Bir hukuki sonuç ve bu sonucu ortaya çıkaran nedneler arasındaki ilişkidir.

Borçlar Hukukuna Hakim Olan İlkeler

  • Sözleşme Özgürlüğü
  • Eşitlik
  • Dürüstlük
  • Nispilik ( Borç ilişkisinin sadece tarafları ilgilendirmesi)
  • Kusurlu Sorumluluk  ( Zarar veren kimsenin zararı karşılaması)
  • Üçüncü kişi aleyhine borç kurulamaması
  • Sözleşmede İvaz (karşılık)
  • Borcun yerleşim yerinde ifası

Hakkın Türleri

  1. Kamu Hakları 
  • Kişisel Haklar
  • Sosyal ve Ekonomik Haklar
  • Siyasal Haklar

2. Özel Haklar : Özel Haklar kendi aralarında 4’e ayrılır.

a: Nitelikleri Bakımından Özel Haklar : Kendi İçerisinde 2’ye ayrılır.

Nisbi Haklar : Alacak Meselesi

Mutlak Haklar : Herkese Karşı

  • Mallar üzerindeki mutlak haklar
  • Maddi mallar üzerindeki mutlak haklar
  • Maddi olmayan mallar üzerindeki mutlak haklar
  • Kişiler üzerindeki Mutlak Haklar
  • Kişinin kendi şahsı üzerindeki mutlak haklar.
  • Kişinin başkasının şahsı üzerindeki mutlak haklar.

b: Konuları Bakımından Özel Haklar 

  • Mal Varlığı Hakları : Para ile olan
  • Şahıs Varlığı Hakları : Kişilik hakları

c: Hukuki Etkileri Bakımından Özel Haklar

  • Alalade Haklar : Kullanıldığında yeni bir durum ortaya çıkarmayan haklar. ( Ailenin çocuğuna öğüt vermesi)
  • Yenilik Doğuran Haklar : Kullanılmaları ile yeni bir hukuki durum ortaya çıkaran haklar yenilik doğuran haklardır.
  • Kurucu Yenilik Doğuran Haklar : Kullanılmaları ile yeni bir hukuki durum kuran haklardır.
  • Değiştirici Yenilik Doğuran Haklar : Kullanılmaları ile var olan bir durumu değiştiren haklardır. ( İade hakkı yerine aldığımız bir şeyi değiştirme )
  • Bozucu Yenilik Doğuran Haklar : Kullanılmalarına bağlı olarak var olan bir durumu tamamen ortadan kaldıran haklardır. ( İstifa, Fesih)

d: Devredilebilmeleri Bakımından Özel Haklar

  • Devredilebilen Haklar
  • Devredilemeyen Haklar : İntifa Hakkı ( yararlanma hakkı ) / Sükna Hakkı ( Oturma hakkı)

Hakkın Kazanılmasının Çeşitleri 

  1. Hukuk Yoluyla Hakkın Kazanılması : Doğum veya ölüm yoluyla kazanılır.
  2. Hukuki fiil Yoluyla Hakkın Kazanılması : Kişinin eylem veya çabalarıyla kazanılır.
  3. Hukuki İşlem Yoluyla Kazanılması : Sözleşme yoluyla kazanılır.

ÖNEMLİ NOT : Hakların kazanılmasında Subjektif İyi Niyet ( Hüsnüyet ) kuralı geçerlidir. Hakların kullanılmasında Objektif İyi Niyet (Dürüstlük) geçerlidir.

Hakkın Korunması

  1. Devlet Eliyle : Dava yoluyla kullanılır.
  2. Kişinin Kendi Eliyle : 3 şekildedir.
  • Meşru Müdafaa : Fiili saldırı sırasında ölçülü karşılı müdafaa.
  • Zaruret Hali : Bir tehlikeden kaçarken başka birisinin malına zarar vermketir. Zararı karşılamak mecburidir.
  • Kuvvet Kullanma

Hakkın Kaybedilmesi

  • Hukuki Olay : Doğum ve ölüm yoluyla kaybedilir. ( Mirasın daha fazla kişiye bölünmesi)
  • Hukuki Fiili : Kendine ait bir şeyi atmak gibi.
  • Hukuki İşlem : Ev sahibi evini kiraya vermesi ile oturma hakkını kaybetmesi.

KİŞİ : Hak ve borçlara sahip olabilen varlıklara denir. Gerçek ve Tüzel olmak üzere 2’ye ayrılır.

  1. Gerçek Kişiler : İnsanlar. Gerçek kişilerde Kişilik tam ve sağ doğum ile başlar, Ölüm(beyin ölümü dahil), Gaiplik ve ölüm karinesi ile sona erer. ( Önemli)
  2. Tüzel Kişiler : Hak ve ehliyet sahibi kişilerin belirli bir amaç için bir araya gelmiş kişi veya mal topluluklarıdır. Örneğin;
  • Dernekler ( Sosyal Amaçlı – En az 7 kişi )
  • Şirketler ( Ekonomik Amaçlı )
  • Vakıflar ( Mal Topluluğu )
  • Üniversiteler
  • TRT
  • TÜBİTAK

Hak Ehliyeti : Haklara ve borçlara sahip olabilme iktidarına Hak Ehliyeti denir. Hak ehliyeti tam ve sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşmekle başlar.

Fiil Ehliyeti : Hak ve borçları kullanabilme ve kendi işlem ve eylemleriyle yaratabilme işine Fiil ehliyeti denir. Fiil Ehliyetinin şartları ;

  1. Ayırt Etme Gücü
  2. Erginlik (18 yaşı doldurmak)
  3. Kısıtlı olmamak

Kısıtlı Olma Durumları : Alkol, uyuşturucu, kumar bağımlılığı, savurganlık, olağan yönetim işlerini yapamama, haysiyetsiz hayat sürme, kötü yönetim, olağan yönetim işlerinde başarısızlık, ağır hastalık, akıl zayıflığı, 1 yıl ve daha fazla özgürlüğü bağlayıcı ceza almak. Mahkeme tarafında kısıtlanılabilir.

Fiil Ehliyeti Bakımından Kişilerin Sınıflandırılması (ÖNEMLİ)

  • Tam Ehliyetli :  Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan ergen kişilerdir.
  • Tam Ehliyetsiz : Ayırt etme gücüne sahip olmayan kişilerdir. ( 12 yaşından küçük ) ( Yaptıkları hiç bir hukuki işlem geçerli değildir. Yaptıklarından sorumlu değildirler.) 
  • Sınırlı Ehliyetli : Mahkeme tarafından kendilerine yasal danışman atanmış kişilerdir. ( Mahkeme tarafından kısıtlı kişilerdir. Ayırt etme gücüne sahip ergenlerdir.)
  • Sınırlı Ehliyetsiz : Ayırt etme gücüne sahip ergin olmayan kişilerdir. (12-18 Yaş)